vrijdag 16 december 2011

Tantième

Bij De Vries Robbé  krijgt Cor tantième. Dat was wat: een extraatje waar je niets voor hoefde te doen. Het plezier is van korte duur, want thuis koopt moeder Koos er een jekker van, bestemd voor opa Van Rijswijk uit Veen. Dat daar naast die jekker regelmatig geld naartoe gaat, is vader Kees een doorn in het oog. Het was niet nodig geweest als Frederik zijn erfenis er niet door had gedraaid. ‘Maar ja’, zei Koos dan, ‘het is toch mijn vader’. En legde in het geheim elke week een gulden voor hem opzij. Cor kreeg af en toe de opdracht die guldens naar Veen te brengen, op de fiets. Eerst met het veer naar Sleeuwijk, en dan de dijk af.

Van wie erfde opa Frederik, en hoeveel eigenlijk? Hij gaf er zijn kinderen elk 1000 gulden van, dus het moet een voor die tijd substantieel bedrag geweest zijn. Zeker als hij nog wat over had om ‘erdoor te draaien’. Frederik overlijdt op 30 oktober 1932, als zijn kleindochter Cor 19 jaar is. Ze ging werken op haar dertiende, en toen was die erfenis al op. Cors nichten Co en Truus weten van wie de erfenis kwam: van ‘tante Heintje’ Vervoorn. Zij was getrouwd met dominee Laatsman, en die had geld. Wie was zij?

Op internet is gemakkelijk te vinden dat Heintje Vervoorn overleed op 10 april 1915, in Heusden. Willem Laatsman stierf twee maanden eerder, op 11 februari. Heintje was op 24 december 1902 met hem getrouwd, op haar 36e. Haar ouders waren Antonia van Rijswijk en Kornelis Vervoorn. Antonia moet de link zijn.

Heintje werd geboren op 16 maart 1866. In het streekarchief van Heusden vind ik haar geboorteakte. Haar moeder Antonia was ongehuwd. Heintje wordt aangegeven door ene Frederik Rochat, oud 65 jaar. En niet door Kornelis Vervoorn, die in haar huwelijksakte als haar vader wordt genoemd.
Antonia trouwt pas op 5 april 1879 met Kornelis. Heintje is dan 13 jaar. Niets wijst erop dat Kornelis het kind later officieel heeft erkend, maar Heintje gebruikte blijkbaar wel zijn achternaam.  

Volgende vraag: wie was Antonia van Rijswijk? In haar huwelijksakte staat dat ze op 9 maart 1836 is geboren. Wie haar vader was, is niet bekend. Haar moeder was ene Anneke van Rijswijk. Deze Anneke vind ik terug in een stamboom die ik van mijn neef Frits Versluijs (de zoon van Gerrit) heb gekregen. Anneke is een anderhalf jaar jongere zus van Judik van Rijswijk. Judik krijgt op 8 maart 1834 een dochter van een onbekende man. Net als Anneke noemt ze haar dochter Antonia. Judiks Tonia  krijgt op 23 oktober 1858 een zoon: Frederik van Rijswijk. Ook Tonia is niet getrouwd. En ook Frederik wordt aangegeven door Frederik Rochat (misschien is hij zelfs naar hem vernoemd).

Wat een oerwoud. Wat nu in elk geval duidelijk is, is dat Frederik en Heintje achterneef en - nicht zijn. Minder duidelijk is waarom juist Frederik van Heintje erft. Ik heb wel een vermoeden. Judik van Rijswijk wordt maar 34 jaar: ze overlijdt als haar dochtertje pas drie is. Anneke kan haar nichtje in huis genomen hebben. Annekes eigen Antonia en Judiks Tonia, die maar twee jaar scheelden, zijn dan als zussen opgegroeid. Allebei krijgen ze, net als hun moeders voor hen, ongehuwd een kind. Dat schept een band. Dat dezelfde man hun kinderen aangeeft, duidt erop dat ze nog op hetzelfde adres wonen. Ook Frederik en Heintje kunnen samen opgegroeid zijn. Frederiks moeder trouwt op 31 maart 1859 met Dirk van Gammeren. Frederik is dan 5 maanden oud. Ook voor dit kind geldt: niets wijst erop dat Dirk het kind later heeft erkend. Frederik houdt de naam Van Rijswijk. Misschien is hij wel bij Anneke en (tante) Antonia in huis gebleven.










In het streekarchief in Heusden ga ik op zoek naar het testament van Heintje. Ik vind het niet. Wel vind ik in het (gedigitaliseerde) Nieuwsblad van Heusden en Altena van 19 juni 1915 een artikeltje over het ‘erfhuis’. Wie zou die gulden voor de preekstoel hebben geboden?

Co en Truus vertellen dat hun vader, de man van tante Tooi, Frederik had aangeraden het geërfde geld op de bank te zetten. Hij had dan van de rente kunnen leven. ‘Jij bent zeker bang dat er niets voor jou overblijft’, was Frederiks reactie. Hij schijnt het geld verloren te hebben door borg te staan voor anderen.

Wat deed Koos met haar 1000 gulden?  Ik kan er alleen maar naar raden. In april 1915 overleed Heintje, en in november van datzelfde jaar verhuisde het gezin Versluijs naar de Vissersdijk. Misschien maakte die 1000 gulden de verhuizing mogelijk.       

donderdag 13 oktober 2011

Al wat jong is moet gaan varen

Gerrit en Frits, de oudere broers van mijn moeder, trekken veel met elkaar op. Volgens mijn neef Frits, de zoon van Gerrit, speelden ze graag buiten de Dalempoort, aan de rivier. Mijn moeder vertelde vaak dat ze de rivier over zwommen. Koos had het daar niet op, en naaide in een poging het te voorkomen met een paar steken hun hemd dicht. Dat werkte natuurlijk niet.

Gerrit doorloopt de ambachtsschool met glans: hij krijgt elk jaar een prijs. Hij wordt opgeleid tot elektricien. In 1924 begint hij, en in 1927 krijgt hij een getuigschrift. Wat hij het jaar daarna doet, is niet duidelijk. Maar op 16 mei 1928 neemt hij vrijwillig dienst bij de marine, als leerling monteur. Op  15 oktober 1929 volgt zijn oudere broer Frits, als leerling torpedomaker.
















matroos Gerrit
















matroos Frits

Hoe kwamen ze op het idee om bij de marine te gaan? Gorcum was een garnizoensstad, dat wist ik wel. Maar de marine? Heel vreemd blijkt dat niet. Van juni 1921 tot oktober 1926 ligt opleidingsschip ‘De Schorpioen’ in de Vluchthaven. De marineopleiding is behoorlijk ‘aanwezig’ in de stad. Er wordt geoefend op de rivieren, er zijn festiviteiten met muziek en sport: waarschijnlijk ziet het er allemaal heel stoer en aantrekkelijk uit.










De Schorpioen in de Vluchthaven

Vader Kees Versluijs is wel gecharmeerd van de marine. Eén van zijn argumenten was volgens mijn nicht Gerda (de dochter van Gerrit): ‘Je hebt altijd je bed bij je’. Dat zal niet het enige zijn geweest. Dienst nemen betekende ook: een gratis opleiding ( met aansluitend werk) en een gevulde maag.   

Rienus Nieuwstad, mijn opa, zat in de gemeenteraad toen in maart 1925 het voorstel om een kantine voor het opleidingsschip te bouwen aan de orde kwam. Volgens hem was de Schorpioen er vooral voor wervingsdoeleinden en moest de gemeente er niet in investeren.
Het is heel goed mogelijk dat het voor mijn ooms inderdaad zo heeft gewerkt. De opleiding kwam naar de stad toen Frits een jaar of 11 was. In 1926 was Gerrit 14. Op 29 maart 1922 drukt de Nieuwe Gorinchemsche Courant een lied van Speenhoff af, geschreven voor De Schorpioen: ‘Al wat jong is moet gaan varen’. Gerrit en Frits hebben er gehoor aan gegeven.  

vrijdag 7 oktober 2011

Twee nichten uit Veen

Nu ik eenmaal aan het zoeken ben geslagen, word ik steeds preciezer. Die oude foto’s uit Veen: zijn dat wel Tooi en An? Ik telefoneer een paar keer met Maaike van tante An (geboren in 1920), die ik in het ziekenhuis in Gorinchem heb ontmoet. Ze kwakkelt met haar gezondheid (en is inmiddels overleden). Ik bel de iets jongere Co van tante Tooi (geboren in1926) en ga met de foto’s bij haar langs.

Daar wacht me een verrassing. Het gezin van tante Tooi heeft een kroniek van de familie Timmermans – van Rijswijk samengesteld over de jaren 1885-2007. Het is een lijvig boekwerk, en ik krijg van Co’s zus Truus (geboren in 1930) na een gezellige middag met thee, bonbons en verhalen van vroeger een exemplaar mee naar huis.


















Eerst maar eens de foto’s. Eentje heb ik goed geraden: Tooi met haar dochters Kee en Maai (zie mei 2011, 'De familie in Veen'). Op de andere foto staan twee Pieternella’s: tante Piet met de kleine Nel van tante Tooi (geboren in 1919). Wat blijkt: Pieternella jr. woonde van haar vierde tot haar veertiende jaar bij tante Piet, die zelf geen kinderen had. Dat was een mondje minder in het grote gezin van Tooi, en ze was nooit ver, want tante Piet woonde ook in Veen. Uit het familieboek (p. 223): ‘Toen zij veertien jaar oud was en op een avond weer naar haar pleegouders moest, ging zij huilend weg. Vader Timmermans zag dat en vroeg wat er aan scheelde. Nel vertelde haar vader dat zij het gevoel had dat zij door haar echte vader en moeder was weggegeven en dat zij daarom zo verdrietig was.’ Haar vader haalde haar meteen terug. Ze woonde nog ruim drie jaar thuis. Drie weken voor ze 18 jaar zou worden, wordt ze aangereden. Ze overleeft het niet.









tante Piet (l.) en tante Tooi (r.), wat jonger nog dan ik ze heb gekend

Tante Tooi en haar man Janus verliezen die dag voor de tweede keer een kind. Hun zoontje Anton (geboren in 1923) wordt als hij ruim vier jaar is overreden op de Maasdijk in Veen. Er is geen enkele foto van hem. Zijn ouders bewaarden zijn klompjes.
Antons zus wordt tien jaar later naast hem begraven. Tooi bleef vanaf 6 oktober 1927 haar hele leven in de rouw. De bloemetjesjurk die ik me herinner, was er dus niet. Tooi droeg altijd zwart. Wel hadden haar schorten een patroontje. Gelukkig heb ik ook iets goed onthouden: het grijze knotje.








opoe Cornelia met twee van haar dochters



Nog maar even wat meer dood: dan hebben we dat gehad. Mijn moeders opa uit Veen, Frederik van Rijswijk, overleed op 30 oktober 1932. De rouwkaart is afgebeeld in het familieboek. Hij werd 74 jaar. Mijn moeder was toen 19. Cornelia, Frederiks vrouw, stierf al in 1911, op 47-jarige leeftijd. In het familieboek vind ik een foto van haar, voor het ouderlijk huis van mijn oma aan de Grotestraat in Veen. Weer een opoe met een wit mutsje! Rechts van haar staat Tooi. Links een oudere dochter. Het zou zomaar mijn grootmoeder Jacoba kunnen zijn.

donderdag 29 september 2011

Clazien Cornelissen

Mijn moeder vertelde wel eens over het kantoor van De Vries Robbé, maar jammer genoeg heb ik daar vrijwel geen aantekeningen van. Nieuwe werkneemsters werden er gewoon in het diepe gegooid: inwerken was er niet bij. Op haar eerste dag (wat we waarschijnlijk met een korreltje zout moeten nemen) moest ze een brief met doorslagen typen, terwijl ze nog nooit een typemachine had gezien. Ook vertelde ze wel eens hoe ze als ze post rondbracht haar te ruim zittende jurk – een afdankertje van Gera – wat bij elkaar nam, ‘zodat het nog wat leek van achteren’.    

Gera beschreef het kantoorleven in één van haar brieven over vroeger, geschreven aan kennissen en deels gepubliceerd door de Historische Vereniging Oud Gorcum. Hilarische verhalen zijn het, waarin ik namen herken die mijn moeder ook wel eens noemde. De strenge juffrouw Van Mil van de typekamer bijvoorbeeld, en haar chaotische vervangster. Of mijn moeder het op kantoor even goed naar haar zin had als haar oudere zus, betwijfel ik. Maar ze vond het wél spannend. Haar eerste baan, haar eerste zelf verdiende salaris: al moest ze dat thuis meteen afstaan, het voelde toch goed.

In de avonduren volgt ze een cursus handelscorrespondentie. In 1928 gaat ze van het tweede naar het derde jaar. Dat is terug te vinden in de Gorcumse kranten. Daarna wordt ze in die kranten niet meer genoemd, terwijl bijvoorbeeld Gera na (en deels naast) drie jaar handelscorrespondentie nog boekhouden en handelsrekenen gaat doen. Waarschijnlijk stopt mijn moeder met de avondschool als ze ander werk krijgt. Dat moet dan na die twee jaar avondschool zijn geweest. En, bedenk ik nu, met die twee jaar avondonderwijs erbij heeft mijn moeder dan inderdaad negen jaar op school gezeten.  

Die avondcursussen zijn oorspronkelijk een particulier initiatief. Sinds 1904 organiseert de Koopmansvereeniging Gorcum, later de Algemeene Koopmans- en Winkeliersvereniging, avondcursussen voor wie door wil leren. De cursussen, gesubsidieerd door de gemeente en later door het rijk, worden gegeven in de Burgerschool voor Jongens aan de Boerenstraat. Overdag zit daar haar latere echtgenoot nog op school (hij is drie jaar jonger dan zij). En later zal diezelfde echtgenoot directeur worden van wat dan de Handelsavondschool heet.  

   links Cor, rechts Clazien

Op kantoor krijgt ze een nieuwe vriendin: Clazien Cornelissen. Waarschijnlijk beginnen Cor en Clazien ongeveer tegelijkertijd bij De Vries Robbé. Dat schept een band. Ze gaan een keer samen op de foto, als ze een jaar of zestien zijn. De jassen waren waarschijnlijk de aanleiding voor het portret. Klaziens moeder en opoe Versluis naaiden ze zelf, van hetzelfde patroon.

Clazien woont in de Warmoesstraat. Voluit heet ze Clazina Pieternella Wilhelmina. Ze werd geboren op 2 oktober 1912. Op de gezinskaart van de familie vind ik een oudere broer en zus, uit 1902 en uit 1907. Er hadden er nog twee kunnen zijn: een eerdere Clazina en een Antonius, maar die overlijden allebei nog voordat ze een jaar oud zijn. De tweede Clazien haalt het gelukkig wel, en is meteen het laatste kind. In 1915 trekt nog een nichtje uit Rotterdam in bij het gezin. Vader Cornelissen is fabrieksarbeider, en later stoker. 
      

woensdag 31 augustus 2011

Jaren van verandering


Op 1 april 1925 neemt Drieënhuizen de melkinrichting van de Tinekeshoeve over. Christiaan du Croo kan wegens ziekte het werk voor de Tinekeshoeve niet meer aan. Hij overlijdt een jaar later, op 21 maart 1926. 


Cornelis Versluijs verliest hierdoor zijn werk. Hij kan gelukkig aan de slag bij suikerfabriek Hollandia aan de Arkelsedijk. Dat werk was volgens mijn moeder voor hem fysiek te zwaar, vooral tijdens de bietencampagne. Toen al had hij vaak last van zijn maag. Dat Drieënhuizen hem na enige tijd terugvraagt voor zijn oude werk als melkrijder is dan ook een uitkomst.

In diezelfde periode gaan de kinderen Versluijs geld inbrengen. Was Frits de eerste? Of mijn moeder?
Frits gaat naar de ambachtsschool waar hij de opleiding tot machinebankwerker volgt. In het digitale krantenarchief vind ik terug dat hij op 31 maart 1927 een getuigschrift krijgt. Hij is dan 17 jaar. Het is niet helemaal duidelijk of hij de dag- of de avondopleiding heeft gevolgd, en wanneer hij precies aan het werk gaat. Op de gezinskaart Versluijs staat als beroep: ‘fabrieksarbeider te Hardinxveld’, zonder data. Op 16 mei 1928 vertrekt hij naar Vlissingen, en op 6 november van datzelfde jaar komt hij weer terug, nog steeds als fabrieksarbeider. Blijkbaar is het lastig om vast werk te vinden.
Mogelijk is mijn moeder hem voor geweest met geld verdienen. Zij komt in 1926 van school en mag als meisje niet verder leren. Ze moet gaan werken, maar wil in elk geval géén dienstje. Zoals steeds meer meisjes in die jaren kiest ze voor een kantoorbaan, bij De Vries Robbé. Haar salaris draagt ze thuis af, aan haar ouders.  

Het gezin Versluijs krijgt op deze manier hogere inkomsten. Op 27 mei 1927 verhuizen ze naar een groter huis in de Keizerstraat. Op A190, in 1929 omgenummerd naar 30. Een huis met een tuintje, waar mijn moeder een eigen slaapkamer krijgt. Gerrit en Jannigje blijven met Gera in hun bovenwoning aan de Vissersdijk. Gera werkt inmiddels ook bij De Vries Robbé, net als haar even oude nichtje Jannigje.   
   
De weduwe van Christiaan du Croo verkoopt de Tinekeshoeve. Het complex krijgt in 1927 een nieuwe bestemming: de slagers van Gorinchem maken er een coöperatief slachthuis van. Gerrit Versluis wordt er ‘corveeër’, staat op zijn persoonskaart. Hij is inmiddels  67 jaar en dus eigenlijk wel aan zijn pensioen toe. Dat is niet goed geregeld, maar de weduwe Du Croo lost het creatief op. Hij krijgt van haar 5 gulden per week. Die haalt hij elke week op bij de notaris, in zijn nette pak. Daarnaast heeft hij drie gulden ‘ouderenrente’ - waarschijnlijk zijn officiële pensioenvoorziening - , plus het geld dat hij als corveeër verdient. Veel is het niet, maar hij komt ervan rond.

maandag 11 juli 2011

Lezen en schrijven

Lezen deed mijn moeder graag, haar leven lang. Als kind kreeg ze elke week twee boeken mee naar huis: een van de zondagsschool en een van school. Thuis waren er geen boeken, dus daar moest ze het mee doen. Op zondagmorgen kreeg ze van Koos ontbijt op bed, op het portaaltje. Ze vond het heerlijk om daar lekker rustig te zitten, met een boek.  

Eén keer in de week haalde mijn moeder een boek voor opoe bij Van Andel in de Burgstraat, waar je voor 5 cent boeken kon lenen. Opoe had een sterke voorkeur voor titels van Hedwig Courths-Mahler, tranentrekkers als ‘De haat ener stiefmoeder’ en ‘Krankzinnig verklaard’. Ze leefde helemaal met die verhalen mee.

















Koos kon wel lezen, maar niet schrijven. Haar huishoudboekje bestond uit louter cijfers. Ze wist precies waar alle bedragen (in centen) voor stonden. Haar kinderen wilden haar schrijven leren, maar dat weigerde ze. Volgens mijn moeder was ze er te trots voor. Als er iemand trouwde, moest Koos een kruisje zetten.

Aan boeken lezen deed Koos niet; ze las alleen de krant. En ze stond vaak aan de deur te ‘ouwehoeren’,  vertelde mijn moeder, die vond dat Koos best tijd had kunnen maken om wat meer te lezen. Op latere leeftijd komt het er zowaar een keertje van met ‘Moeder Geerte’, een streekroman. ‘Er ging een wereld voor haar open’,  zei mijn moeder, net als – weer wat jaren later – bij het beluisteren van het hoorspel Peer Gynt.

Koos’ dochter Cor zal vanaf die tijd op het portaaltje al lezend een geweldig goede smaak ontwikkelen. Feilloos herkende ze goede boeken. Kennis van literatuur had ze daar niet voor nodig, ze wist zelf wel wat een goed verhaal was. Sommige boeken las ze met rode oortjes, die waren ‘niet voor onder de kerstboom’. Maar ze legde ze niet opzij.
Pas in haar laatste jaren valt het leesplezier weg. Ze kan sprongen in de tijd niet meer volgen en raakt de draad kwijt. Een tijdje neemt ze haar toevlucht tot herlezen. Uiteindelijk lukt ook dat niet meer.

vrijdag 1 juli 2011

Zondagsschool

Elke zondag na de kerk ging mijn moeder een uur naar zondagsschool. Het gezin was Nederlands Hervormd, dus die kerk moet de grote kerk op de markt geweest zijn. Waar was de zondagsschool? Het regionaal archief biedt uitkomst. Vanaf 1896 bestond in Gorinchem zondagsschoolvereniging ‘De Zaaier’. Elke zondag van 12.00 tot 13.00 uur gaven vrijwilligers les in een lokaal achter het Diaconie-Armhuis, in de buurt van het Heerenlaantje. De school werkt met jaarklassen. In de jaarverslagen staat welke bijbelverhalen dat jaar zijn behandeld. Vooral die verhalen zijn goed aan mijn moeder besteed, het geloof wat minder: het gezin Versluijs is niet zo streng in de leer. Zingen doen ze ook. De leerlingen krijgen een gezangboekje. Ik heb een foto van zo'n boekje gemaakt, maar kan de camera even niet vinden. Die komt dus nog.

De zondagsschool organiseerde elk jaar een kerstviering voor alle kinderen. In de zaal van de Doelen kregen ze chocolademelk met een tompouce - voor veel kinderen het enige gebakje van het jaar - en er was voor elk kind een cadeautje. De armste kinderen kregen ook een stuk kleren, gemaakt door de dames van de naaikrans. Dat gebeurde in het geheim: de kinderen die ervoor in aanmerking kwamen kregen een seintje en mochten het de volgende dag komen ophalen. Mijn moeder was zo’n kind. Ze kreeg een keer een heel mooie jurk die prachtig paste.

Na zes jaar, toen ze twaalf was, kreeg ze als afscheidscadeau een mooi bijbeltje waar ze erg blij mee was: een eigen boek! Haar moeder ruilt dat bijbeltje met een mevrouw uit de straat voor een gedragen trui. Die trui was voor haar broertje Kees. De vrouw vroeg het bijbeltje voor Irma, een kind uit Duitsland dat bij haar in huis was om aan te sterken. Wat bewoog Koos om dit te doen?

Irma was een zogenaamd ‘hongerkind’. Particuliere hulpcomités haalden na de Eerste Wereldoorlog in totaal minstens 150.000 kinderen uit Duitsland, Oostenrijk en Hongarije naar Nederland om aan te sterken, vooral in de periode 1920 – 1925. Mijn moeder zat op zondagsschool van 1919 tot 1925.

















Rienus en Door Nieuwstad nemen ook zo’n kind in huis. Hij staat op een foto in het familiealbum van Rienus jr., op de middelste rij, als tweede van links: Adolf Rosenpleuter. Eerste van links is Arnold, na Adolf volgen Jan en Cor, mijn vader.
In de bolderkar Rinus en Theo (of Theo en Rinus), allebei nog klein. De foto zal van 1923 of 1924 zijn. Rienus sr. en Door staan rechts achter. Links achter Piet Muylwijk, de beste vriend van Rienus sr., en dienstbode Aantje van Haren.