In een klap weg

De geallieerden blijven druk uitoefenen op de Duitsers. Met gerichte bombardementen op Duitse doelen bijvoorbeeld, zoals – op 4 november 1944, een maand na de oktoberrazzia – het Kringhuis van de NSB aan de Havendijk. Ook toen al lukte dat richten niet altijd even goed en vielen bij dit soort acties regelmatig burgerslachtoffers.

Hennie Lintjes, een vriendin van mijn moeder, woont met haar man en twee kinderen op de Vissersdijk, parallel aan de Havendijk. Vanwege de dreiging was ze met de kinderen op een ander adres geweest tot haar man thuis kwam. Toen ze net met het hele gezin binnen waren, ging het mis. 'Ze waren in een klap weg'. 

Toon den Uijl, die me recent vertelde over de oktoberrazzia waarbij ook zijn vader werd weggevoerd, herinnert zich die klap. Hij was vier jaar en speelde op de Kortendijk, tegenover de Havendijk.

In het digitale krantenarchief vind ik deze advertentie. Zou er nog ergens een foto zijn van dit jonge gezin? Bij familieleden? Een trouwfoto misschien, of een foto van de kinderen? Ik ga op zoek. Op de gezinskaart zie ik dat Hennie (voluit Henderijntje Elizabeth) een iets oudere zus had, Elizabeth Henderijntje. Die zus trouwt met Matthijs Franciscus Niesthoven. Ik kom – via een achternicht van een andere tak van de familie – in contact met hun dochter Lenie, die het verhaal wel kent, maar geen foto’s heeft. Ook als ze navraag doet bij familieleden, duiken geen foto’s op. Maar, vertelt ze, de zussen leken erg veel op elkaar. En van Bets, haar eigen moeder, heeft ze wel een foto uit die tijd. Die stuurt ze op. Ze vertelt me ook dat Hennie in november 1944 zwanger was van haar derde kind. 

Om deze post nog een beetje positief af te sluiten even terug naar Toon den Uijl. Zijn vader hoorde bij de groep die na de oktoberrazzia in Deelen terecht kwam. Vandaar belandde hij in Gronau, slaagde erin te vluchten en kwam lopend terug naar de Varkenmarkt. De kleine Toon herkende hem pas toen zijn vader in bad was geweest.

Willens en wetens

De ‘Langendijkers’ werden op de dag waarop de foto uit de vorige post is genomen door de Duitsers aan het werk gezet, maar mannen uit de middenstand ontkwamen redelijk gemakkelijk aan de meer structurele Arbeitseinsatz. Dat zette kwaad bloed. Sommige Gorcumers klikten daarom bij de Duitsers over zwarte handel, lees ik in ‘Fatale afgunst’ van Ruth de Jong en A.M. van Weelden. Dit boek verscheen in 2008 en is volledig gewijd aan de oktoberrazzia, waarbij willens en wetens ruim 100 mannen en jongens werden opgepakt en afgevoerd.

Al in april 1944 liet Harm Höltke, burgemeester van Gorcum en NSB-er, uit voorzorg een lijst opstellen van 100 potentiële oproerkraaiers, die preventief opgepakt moesten worden als de geallieerde dreiging toenam. Hij maakte daarbij waarschijnlijk dankbaar gebruik van de binnengekomen meldingen. Na 5 september 1944, Dolle Dinsdag (oftewel D-day), nam die dreiging toe. En na 17 september  – de start van operatie Market Garden – nog meer. Dus kwam de lijst uit de la.

Op 3 oktober 1944 rond 20.00 uur belden de Duitsers onder andere aan bij Langendijk 24. Clazien deed open, met haar 6 weken oude baby op de arm. Haar man Pé, die op de lijst stond, durfde er niet over de daken vandoor te gaan, bang dat zijn vrouw en kinderen anders het slachtoffer zouden worden.

De Duitsers troffen niet iedereen thuis. Om toch aan minimaal 100 mannen (en jongens) te komen, grepen ze nog ongeveer 20 passanten in de kraag. Tot zover de willekeur. Uiteindelijk werden 105 mannen en jongens eerst naar de voormalige suikerfabriek Hollandia gebracht, die als kazerne werd gebruikt, en vandaar naar Amersfoort. Daar werd de groep gesplitst op achternaam: A t/m J naar Neuengamme (bij Hamburg), K t/m Z naar Deelen. Uit Neuengamme kwamen er na de oorlog vier levend terug. Pé de Jongh stierf in Duitsland op 17 december 1944.

Clazien bleef achter met twee kleintjes en een sportzaak. Dat was te veel, gelukkig helpt een zus van Peter haar met de zaak. In ‘Fatale afgunst’ stelt Toon, de oudste zoon van Peter en Clazien,dat zijn moeder de zaak niet aankon: ‘Zij was een eenvoudig meisje uit de Warmoesstraat dat ‘boven haar stand’ getrouwd was’ (p. 154). Daarmee doet hij haar tekort. Clazien was misschien niet in de wieg gelegd voor een eigen zaak, maar ze was een slimme meid die op kantoor werkte tot ze trouwde met wat in die tijd ‘een goede partij’ werd genoemd. Van haar zoon Maarten kreeg ik hun trouwfoto. Hij vertelde me dat ze begin jaren ’60 is hertrouwd met een erg lieve man, en bijna 92 jaar is geworden. 

Hengelatje

Een van de andere oorlogsverhalen die mijn moeder vaak vertelde, was kort maar krachtig. Peter de Jongh, de man van Clazien, ging in de oorlog om 20.00 uur ’s avonds nog even over straat om een hengelatje terug te brengen. Na spertijd. Hij is opgepakt door de Duitsers en nooit meer teruggekomen.   

Voor mij illustreerde dit 'ultrakorte verhaal' altijd de enorme willekeur van de oorlog. Terwijl uitgerekend deze gebeurtenis weinig willekeurigs had. Want op 3 oktober 1944 om 20.00 uur ’s avonds gingen de Duitsers op pad met een lijst waarop 100 namen stonden, een gebeurtenis die bekend is geworden als de oktoberrazzia. Peters naam stond op die lijst en hij kwam inderdaad nooit meer terug.

Toen mijn moeder al op hoge leeftijd was, kwam Clazien een keer bij haar op bezoek in Steijndeld. Van haar jeugdvriendin krijgt ze deze foto uit de oorlogsjaren. Peter de Jongh en mijn vader staan er allebei op, samen met andere ‘Langendijkers’. Ik weet nog dat ze me de foto meteen liet zien toen ik kort daarna bij haar langs kwam. ‘Kijk eens hoe mager je vader is’.   

Peter – meestal Pé genoemd – is de tweede van rechts. Zit mijn vader, die een bril droeg, helemaal rechts zoals ik eerst dacht? Of heeft hij die bril niet op en zit hij in het midden? Ik vermoed toch het laatste. Op latere leeftijd droeg hij af en toe een alpinopet, toen mogelijk ook al. En deftige laarzen zijn niets voor hem.

Op de achterkant van de foto heeft mijn moeder geschreven: ‘oorlogswinter 1944-1945, loopgraven maken voor de Duitsers’. Het moet voor 3 oktober 1944 zijn geweest, en volgens Maarten de Jongh, Claziens jongste zoon, waren het tankwallen.

Weg met de socialisten!

Terwijl ik op zoek ben naar de aanleiding voor de groepsfoto uit mijn vorige post, begrijp ik opeens een losse notitie die ik tot nu toe niet heb kunnen plaatsen. Mijn moeder vertelde een keer hoe de kinderen uit haar klas, inclusief zijzelf, uit volle borst met de meute mee riepen: ‘Leve Willemien, weg met de socialisten!’ En dat terwijl de ouders van de meeste kinderen van OLS no.1 socialistisch stemden. Achteraf had ze de ironie daarvan pas ingezien. 

Ik had geen idee waarom die kinderen dat riepen. Nu wel. In 1923 was er namelijk ook een jubileum. Op 6 september 1923 zat Wilhelmina 25 jaar op de troon. Ter ere daarvan vonden van woensdagavond 29 augustus tot en met zaterdag 1 september allerlei festiviteiten plaats, waaronder ‘volksspelen’ op de Kalkhaven. Schoolkinderen kregen bovendien een blijvende herinnering, op kosten van de gemeente.

Wat zou die ‘blijvende herinnering’ geweest zijn? Een beker misschien? Die kreeg ik namelijk als schoolkind in 1966, toen Beatrix met Claus trouwde. Nee, blijkt uit de kranten, geen beker maar een portret, een wandbordje of een boekje, afhankelijk van de klas waarin je zat.  

Hiermee is het ‘Leve Willemien’ verklaard, maar waarom moesten de socialisten weg? Die socialisten – en de communisten trouwens ook, daar heb je opa Nieuwstad weer – waren tegen grote feesten. Brood en spelen waren immers weinig verheffend voor het volk. Er zou maar openbare dronkenschap van komen en het geld kon beter worden besteed dan aan festiviteiten ter ere van het koningshuis. Daar waren ze trouwens óók tegen. 

Mijn opa Nieuwstad stelde voor de werklozen een extra uitkering van f 8,- te geven in plaats van f 1000,- subsidie te verlenen aan de 'Oranjevereeniging'. Tevergeefs natuurlijk. Want de bevolking van de stad liet zich dit feestje niet graag ontgaan. Een tapverbod – waar het Nationaal Drankweercomité nog bij de overheid op had aangedrongen – kwam er ook niet. Maar de socialisten zijn gebleven, net als Willemien.    

Fotodetective

In de verzameling van mijn neef Cees, de zoon van Kees Versluijs jr., zit deze groepsfoto van leerlingen van OLS nr.1. Het is geen klas, daarvoor zijn het veel te veel leerlingen. Tegen de 200, schat ik, van verschillende leeftijden. De fotograaf is erin geslaagd vrijwel alle ‘koppies’ erop te krijgen, slechts hier en daar is er eentje wat onscherp: een leerling die bewoog op het moment suprême. Ik tel 7 volwassenen: 6 mannen en 1 vrouw. Zeven leerjaren, denk ik dan. Is dit misschien de hele school?

Ergens in mijn notities staat dat OLS nr. 1 in 1924 in totaal 229 leerlingen had. Dit zijn er nét iets minder. Wanneer is deze foto dan genomen? Opeens bedenk ik dat dit misschien die enige kinderfoto van mijn moeder is, de foto die haar 'broertje' Kees heeft gekregen. Ze vertelde immers nooit wat voor foto dat was. Kees jr. was van 2 februari 1917 en ging dus in september 1923 voor het eerst naar school. Mijn moeder was toen 10 jaar en zat in de vierde klas. Ze hebben 4 jaar samen op school gezeten.

Wat kan de aanleiding zijn geweest voor een foto van de hele school? Een jubileum misschien? Een medewerker van het Regionaal Archief heeft voor me opgezocht wanneer de school van start ging. Dat was in 1874. In 1924 bestond OLS nr.1 dus 50 jaar. Dat moet de aanleiding zijn geweest voor deze foto. Mijn moeder was toen 11, haar jongere broer Kees 7. Kees zit volgens mij vooraan, als vierde van rechts. Waar zit mijn moeder? Ik hoef alleen maar te zoeken naar een meisje van een jaar of 11 dat op mij lijkt. Zo’n meisje vind ik links op de foto, in een jurk met een wit sjaaltje.

Kees kreeg de foto. Omdat hij de jongste was? Omdat hij vooraan zat? Omdat hij een jongen was? Of omdat mijn moeder niet liet merken hoe belangrijk die foto voor haar was? Hoe dan ook: de enige kinderfoto van mijn moeder zat dus tóch in de verzameling van 'neef Cees'. Ik ging er altijd al van uit dat ze samen met haar broertje Kees op die foto stond. Dat er nog ongeveer 198 ándere kinderen op zouden staan, had ik niet verwacht. Daarom 'zie' ik deze mogelijkheid nu pas. 

Het orgel van MacMagon

De oorlogsanekdote die wij – zowel kinderen als kleinkinderen – absoluut allemaal kunnen dromen, is die over het nachtelijk watertappen. Dit werd met afstand het meest door mijn moeder vertelde verhaal. Ze moet de gebeurtenis die eraan ten grondslag lag, buitengewoon spannend hebben gevonden.

De Langendijk ligt in de bovenstad en de waterdruk was in de oorlog vaak te laag om daar nog water uit de kraan te krijgen. Wie er woonde moest dus de steeg af, naar de markt, om water te halen. Een zwaar karwei, dat mijn moeder zelf moest doen omdat mijn vader beter van de straat kon blijven.

Op een nacht, vertelde ze altijd, werd ze wakker en kon niet meer in slaap komen. Ze stond dus maar op en dacht: laat ik eens proberen of er water uit de kraan komt. En zowaar, de kraan liep. Als ze nu zoveel mogelijk emmers tapte, zou haar dat de volgende dag heel wat werk schelen. Toen ze daarmee bezig was, hoorde een passerende Duitser de kraan lopen en belde aan. Hij kon ook wel wat emmers water gebruiken. En dus was ze die nacht nog een tijd in de weer, zij het niet van harte.

Als ik bedenk hoe vaak ze dit verhaal vertelde (en hoe slecht wij er op den duur naar luisterden), hóór ik haar haast zeggen: ‘Je lijkt het orgel van MacMagon wel’. Een uitdrukking, dacht ik altijd. Maar toen ik de boekjes van de Historische Vereniging Oud-Gorcum doorbladerde, zag ik opeens ergens staan - in onvervalst Gorcums -: ‘MacMagon en ze vrouw Bet uit de Met van Amerongesteeg, je wit wel, bai de Kallekhoave, ginge vroeger mit ’t urgel deur de stad’ (nr. 23, pagina 35). Net als Rein van den Broek (op de foto) later.

 

In het geweer

Mijn ouders woonden aan de Langendijk: aan de haven en niet ver van de rivier. In 1944 beschieten Engelse vliegtuigen verschillende malen schepen op de rivier. Misschien vormde dat voor mijn ouders de aanleiding om een poosje in het huis van hun schoonzuster Cor in 'Zandvoort' te gaan wonen, onderaan de Arkelsedijk. Cor zelf - de weduwe van Frits - was bij haar schoonouders aan de Keizerstraat ingetrokken, dus het huis was beschikbaar.

Vergelijkbare woningen in 'Zandvoort'

Veel veiliger voelden ze zich aan de Arkelsedijk blijkbaar niet, want Theo en Frieda sliepen er onder het aanrecht. Eén van de anekdotes uit de oorlog komt uit die periode.

Op een dag hadden ze net thee gezet toen er werd aangebeld door een paar Duitse soldaten. Om hen gunstig te stemmen – tewerkstelling in Duitsland dreigde immers nog steeds – , boden ze hen maar een kopje thee aan. Een aanbod dat helaas werd geaccepteerd. Toen de soldaten eindelijk weer vertrokken waren – mijn vader sprak Duits en ze hadden het nogal naar hun zin – , bleek één van hen zijn geweer vergeten: het stond in een hoek van de kamer. Uiteindelijk ging mijn vader ze maar terugroepen.    

Eten werd steeds schaarser en mijn moeder moest dus vanaf de Arkelsedijk regelmatig naar de gaarkeuken aan de De Vries Robbéweg. Eén keer kwam ze te laat. Het eten was op. Ze maakte zich er kwaad om: ook voor haar (vooral: voor de kinderen) had er nog een portie moeten zijn, ze hadden beter moeten scheppen. Haar schoonouders, die aan de De Vries Robbéweg woonden, zagen haar met lege pannetjes terug naar huis lopen en kwamen het gezinnetje van hun zoon nog wat te eten brengen.