En de Nieuwstadten?

Vijf jongens hadden ze, Rienus en Door. De oudste, Arnold, woonde inmiddels in Amsterdam. Hoe het hem in de oorlog is vergaan, weet ik niet. De volgende, Jan, was als enige in dienst geweest. Hij was dus vanaf eind augustus 1939 gemobiliseerd. Waarvoor werd hij ingezet? Zijn zoon Rienus jr. weet dat hij na 14 mei 1940 de gebombardeerde Bijenkorf in Rotterdam heeft helpen leeghalen. Kort daarvoor was hij betrokken bij het vernietigen van het Nederlandse afweergeschut bij Den Haag, waar de Duitsers geen profijt van mochten hebben. Als ex-militair hoorde hij vanaf begin 1943 bij een belangrijke ‘doelgroep’ voor de Arbeitseinsatz. Ik vermoed dat hij er dankzij zijn werk bij staalbedrijf De Vries Robbé aan ontkwam.

Cor, mijn vader, hebben we al gehad. Dan volgt Theo. In mijn notities van een bezoekje aan diens dochter Rita staat: ‘Theo is in Duitsland tewerkgesteld omdat hij naar de radio luisterde’. Hoe lang? Waar? Wat deed hij er? Vergeten te vragen, merk ik nu. Theo was van 1920 en hoorde daarmee net als zijn broer Rinus (van 1921) tot de vier complete ‘jaargangen’ die eind 1942 voor de Arbeitseinsatz werden opgeroepen. Of hij wel of niet naar de radio luisterde, zal dus niet heel veel hebben uitgemaakt, al mocht dat ook niet.

Theo (foto Rita Nieuwstad)

Vóór het zover was, heeft hij wel geholpen zijn broer Rinus uit kamp Amersfoort te krijgen. Althans: volgens Rienus (van Jan). Dat is niet onwaarschijnlijk, want Theo sprak erg goed Duits. In 1940 haalt hij een diploma Duitse handelscorrespondentie, blijkt uit de Gorcumse kranten. De onderduiker die bij zijn - toen nog toekomstige - schoonouders in Arkel zat, had daar al plezier van gehad. Toen de Duitsers daar iemand wilden inkwartieren, blufte Theo vanuit het bovenraam dat er al iemand zat. Wat natuurlijk klopte.

Rinus in 1942 (foto Thea Bakker)


Rinus, de jongste broer, verging het slechter. Hij werd begin augustus 1943 bij een razzia in Den Haag – waar hij logeerde bij familie van zijn vriendin Corrie – opgepakt. Rinus had zich natuurlijk al lang voor de Arbeitseinsatz moeten melden en zat in plaats daarvan in een bioscoop, dus hij was de klos. Hij wordt korte tijd vastgehouden in Scheveningen en op vrijdag 12 augustus naar kamp Amersfoort getransporteerd, 22 jaar oud.    

Ontkomen aan de Arbeitseinsatz

Omdat Duitsland een leger op de been hield, ontstond in het land zelf een tekort aan arbeidskrachten. Tegelijkertijd moest voor datzelfde leger veel geproduceerd worden. In 1942 werd daartoe de Arbeitseinsatz in het leven geroepen. Op www.gahetna.nl, de website die het Nationaal Archief ontsluit, vind ik er informatie over.

Seyss-Inquart, die Nederland draaiend moest houden, wilde juist zoveel mogelijk rust in de tent en jonge mannen naar Duitsland sturen hielp daar niet bij. Bovendien produceerden ook Nederlandse bedrijven voor de Duitse oorlogseconomie. Op die manier ontstond de ruimte om arbeidskrachten ‘onmisbaar’ te verklaren en zo in Nederland te houden.

Ook de jonge mannen uit de generatie van mijn ouders probeerden te ontkomen aan tewerkstelling in Duitsland. Als ze dan moesten werken voor de Duitsers, dan liever in eigen land. Aan de Versluijskant zijn Gerrit en Frits natuurlijk actief in de geallieerde marine. Dan zijn er nog Dries, Cor (mijn vader) en Kees jr.

Dries was kleermaker en textielarbeiders waren meer dan welkom in Duitsland. Zijn dochter Bep herinnert zich hoe het ging. Toen Dries naar Duitsland moest, stak haar moeder daar een stokje voor met hulp van de dokter. Dries was plotseling ‘zenuwpatiënt’ en mocht toen in de Gorcumse kazerne gaan werken. Zijn Duitse baas blijft blijkbaar in Nederland, of woonde er voor de oorlog al, want hij biedt Dries na de oorlog werk aan in een kleermakerij in Amsterdam.  

Mijn vader zit in het onderwijs en is dus zeker niet meteen het soort arbeidskracht waar in Duitsland vraag naar is. In de latere oorlogsjaren wordt de druk opgevoerd om mankracht te ‘leveren’ en worden zelfs complete ‘jaargangen’ opgeroepen. Uiteindelijk duikt hij een poosje onder. Ergens aan de Krijtstraat meen ik. Wat mijn moeder zich daarvan vooral herinnerde is dat de daar ondergedoken mannen er weckpotten met fruit tot hun beschikking hadden. Benijdenswaardig!

trouwfoto van Kees en Sien (11 januari 1939)

Kees jr. was als machinebankwerker wél gewild. Samen met zijn zwager Tinus verwisselt hij - al voor de oorlog, in september 1939, ontdek ik later - Van Wingerden in Gorcum voor Werkspoor in Amsterdam. Daar gaan ze samen ergens ‘in de kost’, pas later verhuist zijn vrouw Sien ook naar Amsterdam. Werkspoor maakt onder andere scheepsmotoren. Dus Kees jr. hoefde waarschijnlijk weinig moeite te doen om in Nederland te mogen blijven. Na de oorlog zet hij zijn loopbaan bij Werkspoor voort.

't Wonder van Gorcum

‘Je vader had een dochter van Van Bueren op les, van ’t Wonder’. Deze raadselachtige zin kwam voor in verhalen. Waarom ik nooit vroeg wat dat wonder dan wel was, is ook een raadsel. Waarschijnlijk ontbrak de interesse. 

Het verhaal liep slecht af. De familie Van Bueren was joods. Waarschijnlijk volgde de bewuste dochter - haar naam ken ik niet - een cursus voor het middenstandsdiploma. Ze moest er hard voor werken want ze vond het moeilijk. ‘Maar ze zou wel slagen, zei je vader altijd, want ze was een Jodinnetje’.

Aan dit soort coulance had de familie Van Bueren natuurlijk niets. Op 6 februari 1941 moeten alle joodse inwoners van Gorcum zich laten registreren. De familie Van Bueren onttrekt zich niet aan die verplichting. Op 3 mei 1942 wordt de Jodenster ingevoerd. En op 15 augustus van datzelfde jaar wordt Juda van Bueren met zijn gezin als eerste joodse familie uit Gorcum weggevoerd*.

't Wonder aan de Gasthuisstraat 59

‘Het Wonder van Gorcum’ was de naam van de winkel van vader Van Bueren, een winkel in elektrische artikelen aan de Gasthuisstraat. Ook de radiodistributie voor de stad werd geregeld door ‘t Wonder. De burgemeester had op 14 mei 1940 via deze ‘Gorinchemse radio-centrale’ de evacuatie aangekondigd*. Toen kon de familie Van Bueren nog weg. Op 15 augustus 1942 kan dat niet meer.  

*gegevens uit de tentoonstelling ‘Opstaan en slapengaan in bezet Gorcum’

*van www.gorcum.nl, net als de foto

Rechter wijsvinger misvormd

‘Jij hebt de oorlog niet meegemaakt’, hoorde ik vaak als ik niet invoelend genoeg reageerde op verhalen over honger, angst en armoede. Bijna alsof ik zou moeten wensen dat ik er wél bij was geweest. Zo was het natuurlijk niet bedoeld. Het klopt dat je moeilijk kunt invoelen wat je zelf niet hebt ervaren.

De Tweede Wereldoorlog kende ik al voor ik naar school ging uit verhalen. Eenmaal op school was Duits niet mijn favoriete taal: negativiteit rond alles wat Duits was kreeg ik met de paplepel ingegoten. In mijn boekenkast is de verhouding Duitse literatuur versus Engels/Amerikaanse één op vier. De manier waarop de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog op school werd gedoceerd, was gekleurd. Want hoe erudiet ook: de leraar had zelf die oorlog meegemaakt en zijn persoonlijke ervaring kleurde zijn lessen. Er is tijd nodig voordat er ruimte voor nuance ontstaat. In publicaties die nu rond de oorlog verschijnen, begint die te komen. Ruim 65 jaar later. Met de kans dat die doorslaat naar de andere kant. 

Mijn ouders bewaarden weinig. Toch komt juist in bewaarde dingen het verleden tot leven: je kunt het aanraken, het wordt echt. Op 1 maart 1941 voerden de Duitsers in Nederland lastig te vervalsen persoonsbewijzen in. Iedereen moest zo’n bewijs hebben, met foto en afdruk van de rechter wijsvinger. Mijn neef Arnold jr. (van Arnold) had de identiteitsbewijzen van Rienus en Door Nieuwstad nog. Ik zag dergelijke bewijzen niet voor het eerst. Maar deze waren van mijn eigen opa en oma. En dat is anders. 'Rechterwijsvinger misvormd', staat op het persoonsbewijs van Door. 

  

Voedsel op de bon

Eind 1940 wordt in Gorcum de voedseldistributie ingevoerd. Omdat de bewoners hamsteren, raken de winkeliers te snel door hun voorraden heen. Het voedsel gaat dus op de bon. Ik heb een afbeelding van zo’n bonnenboekje van de website van het Regionaal Archief Gorinchem gehaald.  

Uit verhalen kreeg ik altijd de indruk dat het in het begin van de oorlogsjaren allemaal nog wel meeviel. Maar op den duur kreeg je steeds minder en was grote creativiteit vereist om aan eten en andere levensbehoeften te komen.

Mijn ouders hadden het geluk dat veel leerlingen van Instituut Nieuwstad van de overkant van de rivier kwamen. Ze staken over met het veer uit Sleeuwijk en liepen in een paar minuten naar de Langendijk. Er viel met die leerlingen van alles te ruilen. Op die manier krijgt een groot deel van de voor het huwelijk gespaarde uitzet een andere bestemming. In leven blijven is tenslotte belangrijker dan mooie lakens in de kast.

Soms hebben ze een meevaller. Ze hadden normaal gesproken recht op drie mud kolen. Een keer zouden ze een mud extra krijgen en dat had mijn moeder vast laten leveren. Uiteindelijk kreeg ze de extra bon die daarvoor nodig was niet. Maar de kolen had ze wel.

Mijn vader rookte – Ravenswaay verkocht tabak en waarschijnlijk rookte de hele familie, in elk geval de mannelijke helft – maar ook aan tabak (of iets wat erop leek) was steeds moeilijker te komen. En wat te doen zonder vloeitjes? Zo kreeg een stapel doorslagpapier een nieuwe bestemming: mijn vader knipte er vloeitjes van en vouwde daar kartonnen doosjes voor. Die geïmproviseerde ‘Rizla vloei’, waarvan de enige tekortkoming was dat er geen plakrandje aan zat, ruilde hij weer voor andere dingen.  

Rienus Nieuwstad sr. was duivenmelker. Op den duur verboden de Duitsers natuurlijk die duiven, omdat ze gebruikt werden om boodschappen over te brengen. Mijn vader moest tijdens de oorlog een keer zo’n boodschap ontcijferen, geschreven in het Frans. Maar duiven kon je ook eten. Als Frieda in het voorjaar van 1943 geboren is, krijgen de gelukkige ouders van oma en opa Nieuwstad wat duifjes cadeau. Of ze gebraden en wel werden geleverd, vertelt het verhaal niet.

Goed en fout

In mei 1940 was Duitsland opeens geen buurland meer, maar een bezetter. De voorgeschiedenis is bekend. In Duitsland kwam in 1933 Hitler aan de macht nadat sinds begin jaren ‘20 de NSDAP was opgekomen. In Nederland was sinds de oprichting in 1931/1932 de NSB steeds sterker geworden. Anton Mussert spreekt begin 1935 in De Doelen in Gorcum voor een volle zaal en bij de Statenverkiezingen dat jaar haalt de NSB in Gorcum 7,55% van de stemmen (landelijk 7,91%). Bij de Kamerverkiezingen in 1937 is dat 2,94% (landelijk 4,21%)*

Door de oorlog wordt alles zwart-wit. Niks tinten grijs: je was opeens ‘goed’ of ‘fout’. Duits of Duitsgezind was fout. Mijn moeder vertelde altijd dat ze een nicht had in Berlijn. Ene Truida, die al voor de oorlog met een Duitser was getrouwd. Ik kreeg de indruk dat dit een nicht van moederskant was, maar heb deze Truida niet kunnen plaatsen. Dat er zo’n nicht was, lijkt me vrij zeker, maar mogelijk heette ze anders. Truida werd ‘fout’, wat haar politieke mening ook was.   

Na de oorlog werd in de familie verteld dat één van mijn moeders vele nichten uit Veen een echtgenoot had die sympathiseerde met de NSB. Zulke dingen maakten familieverhoudingen ingewikkeld.

Rienus Nieuwstad sr. was communist. Dat was voor de oorlog in veler ogen ook al fout, maar dan op een andere manier. In de oorlog verandert dat niet echt, maar een beetje schuiven gaat het wel: de russen vechten uiteindelijk aan geallieerde kant. En de Duitse bezetter was bepaald niet dol op communisten. Hoe kwam Rienus sr. de oorlog veilig door?  Volgens mijn neef Rienus jr. (van Jan) had hij ‘beperkte bewegingsvrijheid’: er was hem te verstaan gegeven dat hij heen en weer mocht naar Ravenswaay, maar dat hij zich verder gedeisd moest houden. Mijn opa zou een ‘beschermer’ hebben gehad bij de NSB, iemand die hem als persoon graag mocht.

tweede van links, staand: Rienus Nieuwstad

Is dat waar? Mogelijk kende mijn opa de Gorcumse kringleider van de NSB, E.H. Bakker, uit zijn diensttijd. In het digitale krantenarchief is terug te vinden dat zij in 1904 tegelijkertijd een ‘bewijs van voorgeoefendheid’ haalden. In de fotocollectie van Arnold jr. zitten nog foto’s uit de tijd van de mobilisatie van 1914. Maar ja: zelfs als deze Bakker daarop staat, is niets zeker.  

*gegevens uit de tentoonstelling ‘Opstaan en slapengaan in bezet Gorcum’

Vermist, vermoedelijk gesneuveld

Op 11 maart 1941 wordt mijn moeders oudste broer Frits geplaatst op de HM Isaäc Sweers, een torpedobootjager. Het schip is in Engeland afgebouwd. Op 29 mei 1941 wordt het in bedrijf gesteld, Frits hoort dus bij de eerste bemanning. Eerst gaan ze oefenen en daarna convooien escorteren, in augustus zelfs korte tijd samen met de Heemskerck.

In september 1941 wordt het schip ingedeeld bij Force H, gestationeerd in Gibraltar. Vanaf die tijd opereert Frits vooral in de Middellandse Zee, eerst aan de westkant, later aan de oostkant. Het doel daarvan was om vijandelijke aanvoerwegen overzee af te snijden.

HM Isaäc Sweers

In januari 1942 wordt de Isaäc Sweers naar Oost Indië gestuurd. Onderweg ligt het schip in Colombo in een dok, waar het opnieuw de Heemskerck tegenkomt, op weg naar Indië. De Isaäc Sweers kan nog niet weg uit Colombo, en de Heemskerck komt uiteindelijk te laat voor de slag in de Javazee die op 27 februari 1942 wordt uitgevochten en verloren. Amerika, Australië, Engeland en Nederland willen ermee voorkomen dat Japan Nederlands Indië inneemt. De geallieerde vloot, onder commando van Karel Doorman, gaat echter kansloos ten onder. Daarbij vallen veel Nederlandse slachtoffers.

De Heemskerck wordt teruggeroepen naar Colombo. Daarna worden de Heemskerck en de Isaäc Sweers allebei ingedeeld bij de Eastern Fleet. Ze ontkomen aan de Japanners, liggen een poosje in de geallieerde basis op Addu Atoll (een van de Malediven) en later in Kilindini, bij Mombasa. Daar gaan ze uit elkaar: de snelle divisie, waaronder de Heemskerck, blijft in de Indische wateren, de Isaäc Sweers gaat via Freetown naar Engeland voor reparatie.

Na die reparatie en een korte oefenperiode vertrekt de Isaäc Sweers weer naar Gibraltar voor de operatie Torch onder leiding van Eisenhower, die Noord-Afrika in handen wil krijgen. Daarvoor is een grote concentratie schepen nodig. In de maand november 1942 heeft De Isaäc Sweers het druk. Het schip zoekt vijandelijke onderzeeboten, redt overlevenden van de gezonken Nieuw Zeeland, brengt die naar Gibraltar en laadt dan op 12 november olie, op volle zee. In de vroege ochtend van 13 november 1942 wordt het schip getroffen door twee torpedo’s van een Duitse U-boot. De Isaäc Sweers staat meteen aan stuurboord in brand, waardoor veel reddingssloepen niet meer bereikbaar zijn. De bemanning krijgt het bevel het schip te verlaten. Velen springen het water in, waar de uit het schip weggelekte olie drijft en ongetwijfeld in brand vliegt. Er zijn 52 overlevenden en daar hoort Frits niet bij.

Wanneer hoort het thuisfront dit? Op de persoonskaart van Frits staat dat het Rode Kruis op 15 december 1942 verzoekt zijn echtgenote in te lichten: vermist, zeer waarschijnlijk omgekomen. Wanneer hoort Gerrit het? Ik weet het niet, zoals ik ook niet weet of de broers elkaar gesproken hebben op de momenten waarop ze elkaar in de oorlog zijn tegengekomen. Ik vermoed dat ze elkaar in februari 1942 in Colombo voor het laatst hebben gezien. Frits wordt pas na de oorlog officieel dood verklaard. Op 16 april 1946 ontvangt zijn vrouw een brief van J. M. de Booy, Minister van Marine.

Mijn moeder vertelde altijd dat Koos altijd wilde weten of haar zoon veilig voorbij Gibraltar was. Welke zoon? Gerrit misschien, nadat Frits ‘350 mijl beoosten Gibraltar’ ten onder was gegaan?

Als de kleine Theo op 17 april 1943 een zusje krijgt, wordt zij Frieda Gerda genoemd, naar de broers van haar moeder. Ze staat samen met haar eigen 'grote broer' op een foto, genomen op 4 maart 1944.