Broer Bax brengt licht in de duisternis

Op 8 september 2014 vind ik een bijzonder berichtje in mijn mailbox. Ene Arie (Broer) Bax vraagt zich af of ik ben wie ik ben. Dat ben ik. Dan krijg ik een e-mail met (voor mij) nieuwe informatie over de grootvader van mijn moeder: de man die ooit een winterjas kreeg, betaald met háár tantième. 'Het stukje uit Tijd van Leven dat u aan tante Truus van der Maaden-Timmermans heeft toegezonden, deed mij besluiten om de levensgeschiedenis van overgrootvader Frederik van Rijswijk wat nader onder de loep te nemen’, schrijft Arie, ‘daarbij kwamen veel onverwachte zaken aan het licht.’ Zeg dat wel!

Arie heeft documenten opgedoken waaruit blijkt dat er een foutje in de stamboom van de familie Van Rijswijk zit. Om te beginnen de huwelijksakte van Antonia van Rijswijk en Kornelis Vervoorn. Daarin erkent Kornelis de dan dertienjarige Heintje, dochter van Antonia. Of hij ook haar biologische vader is, weten we natuurlijk niet.

Toen Heintje in 1915 overleed, ontdekte Arie, ging de erfenis niet meteen naar Frederik. Heintjes moeder, Antonia Vervoorn - van Rijswijk, erft de helft. De andere helft gaat naar de moeder van Laatsman (een behoorlijk eigengereide dominee, ontdekte Arie en passant, die in zijn standplaats Heusden al vroeg werd geschorst). Voor twee broers van Laatsman zijn er legaten van 1000 gulden, maar Antonia krijgt kort na 24 november 1916 maar liefst f 37.879 uitgekeerd. Dit blijkt uit de Akte van Scheiding, die Arie heeft gevonden.

Antonia laat 6 dagen na het overlijden van haar dochter  Heintje haar eigen testament opmaken. Daarin laat ze alles na aan haar 'natuurlijke zoon Frederik van Rijswijk'. Uit dit testament blijkt, anders dan uit de stamboom die ik eerder heb gebruikt, dat Frederik háár zoon was, en niet de zoon van 'de andere Antonia', (dochter van Judik van Rijswijk), zoals in de stamboom stond.   

Het geld moet meer dan welkom zijn geweest, want Antonia heeft in 1911 de zorg op zich genomen voor het grote gezin van Frederik, na het overlijden van zijn vrouw Cornelia. Ook dat is nieuw voor mij. De duizend gulden die alle kinderen uit dit gezin uit de erfenis hebben gekregen, hadden ze dus misschien wel te danken aan hun oma Antonia en niet aan Frederik, die het geld pas in 1919, na Antonia’s overlijden, erft.  

Dat Frederik de erfenis erdoor heeft gedraaid – de lezing van mijn moeder – zal ook niet ver bezijden de waarheid zijn. Arie schrijft: ‘Uit overlevering mag worden aangenomen dat Frederik tijdens en na zijn huwelijk een losbandig leven heeft geleid en dat van een harmonieus gezinsleven geen sprake was. Hij was soms lange tijd van huis weg en dan wist niemand waar hij was.’ Hij stierf totaal berooid in het huis van zijn oudste zoon in Sliedrecht. 

Halen en brengen

Kees Versluijs jr., de jongste broer van mijn moeder, werkte in de oorlog al bij Werkspoor in Amsterdam, waar hij daarna nog jaren zou blijven. Blijkbaar was er in Amsterdam moeilijker aan eten te komen dan in Gorcum, want zijn vader ging hem in de oorlogsjaren af en toe eten brengen, op de fiets. Kees sr. stak dan onderweg ergens de Lek over met een bootje: er waren mensen die je overzetten. Overnachten kon hij altijd wel ergens in het hooi. Bij één van die tochtjes werd hij zelfs binnengelaten, door iemand die ook Versluis heette. De naamgenoten hebben tot diep in de nacht zitten kaarten.

Kees Versluijs jr. bij Werkspoor, rond 1950

Die fiets had dan misschien wel houten banden, maar Kees Versluijs hoefde in elk geval niet te lopen. De twee broertjes uit Rotterdam die bij mijn ouders langs kwamen voor een paar aardappels, hadden geen fiets. Ze waren door hun moeder op pad gestuurd met een juten zak en mochten pas naar huis terug als daar een maaltje voor het gezin in zat. Onderweg moesten ze maar zien hoe ze aan eten kwamen. Ook zij sliepen in het hooi. Een keer, vertelden ze, sloeg ergens vlakbij een bom in en vlogen ze een eind de lucht in. Betekende de oorlog voor hen, naast honger en eenzaamheid, óók spanning en avontuur?

Het lot van 'onschuldige kinderen' in deze – en latere – oorlogen ging mijn moeder altijd het meest aan het hart. Misschien omdat ze zelf in die oorlogsjaren twee kleine kinderen had. Ook voor haar werd het steeds lastiger om aan eten te komen. Op den duur lukte dat de kleine middenstanders het best, want die hadden het beste ‘netwerk’. Op de Langendijk, toen een levendige winkelstraat, woonden heel wat middenstanders. Af en toe deelden ze wat uit. Zo bracht een buurvrouw een keer twee bordjes bruine boontjes met jus, voor de kinderen. 

Held op sokken

Heel wat Gorcumers waren actief in het verzet. Hoeveel bewondering mijn moeder daar ook voor had: het was niets voor haar. Brieven verstoppen in de kinderwagen om ze ergens te bezorgen? Ze werd er hypernerveus van, zodat je het inderdaad aan haar neus kon zien.

Terwijl Thea (het vriendinnetje van Theo Nieuwstad) – die in het postkantoor werkte – zonder blikken of blozen verzetsmensen met belangrijke anderen doorverbond, hoorde ik van haar dochter Rita. En Rienus jr. vertelde me hoe zijn vader Jan, technisch als hij was, mee bouwde aan een zender die bevestigd kon worden in een kraan van De Vries Robbé.  

trouwfoto Theo en Thea Nieuwstad

Toch was het af en toe nodig om even in te springen. Zo vertelde mijn moeder vaak dat ze een keer tijdelijk iemand moest opvangen, thuis aan de Langendijk. Ze had een jongen van zestien verwacht, maar het bleek een volwassen ‘afgeschreven’ verzetsman. Door hem was een boer met zijn zoon omgekomen. Hij liep ’s avonds het balkon op om een luchtje te scheppen: ‘Heerlijk als je zo lang buitenlucht hebt moeten ontberen!’ Had die vent niet in de gaten dat hij zo het hele gezin in gevaar bracht? Met de Groene Politie aan de overkant? 

Ik heb niet opgezocht of de Groene Politie inderdaad aan de Appeldijk zat. Ook zonder dat zou mijn moeder wel in paniek zijn geweest. Gelukkig waren anderen koelbloediger. In het klein bijvoorbeeld door een radio verborgen te houden en naar Radio Oranje te luisteren. Via banketbakker Van der Dussen, een paar deuren verder op de Langendijk gevestigd, bleven onder andere mijn ouders op de hoogte van wat Radio Oranje te melden had. Dat gaf de burger moed, zélfs de held op sokken.    

De ongemakken van de oorlog

Oorlog is ook gewoon gedoe. Al in mei 1940 wordt een verordening van kracht die bepaalt dat alle gebouwen van zonsondergang tot zonsopgang verduisterd moeten worden: er mag geen licht naar buiten komen. Dat is nog knap lastig: voor je het weet zit ergens tóch een scheurtje. En: voor een keertje is het misschien nog wel een sport om alles af te plakken, maar als het avond aan avond moet gebeuren, krijg je er snel genoeg van.

De plaatselijke middenstand springt meteen op de nieuwe behoefte in: Van Andel uit de Burgstraat adverteert als eerste met verduisteringspapier (Digitale Krantenarchief). Als concurrent Horneer karton als alternatief biedt – op maat gesneden nog wel – laat Van Andel dat niet op zich zitten: binnen de kortste keren is daar ‘zwart gegolfd verduisteringskarton, breed 1.40 meter, zeer geschikt voor rolgordijnen’ te krijgen. Plus verduisterings-lampenkapjes, lichtgevende insignes (met speld) en punaises in alle kleuren.  

De politie controleert streng en deelt flinke boetes uit als mensen niet goed verduisteren. Als Langendijk 33 gecontroleerd wordt, krijgt mijn moeder het gevoel dat de (Duitse) agent het balkon (aan de Lingehaven) niet op durft. Pas als ze hem voorgaat, komt hij achter haar aan. Mijn moeder voelde stemmingen goed aan, dus die man is vast ergens bang voor geweest. Ik vraag me alleen af, waarvoor.     

  

Ook openbare gebouwen, fabrieken, bedrijven en winkels moeten verduisteren. Dat heeft gevolgen voor de openingstijden, zeker in de winterperiode. Wie na zonsondergang met fiets of auto op pad ging, moest de lichten afschermen. Daarvoor kon je terecht bij de firma De Wit, zie ik.

Vanwege de verduistering zag je op straat geen hand voor ogen. Erg druk zal het overigens niet zijn geweest. Van 24.00 tot 4.00 uur moest iedereen sowieso binnen blijven: dan was het Sper(r)tijd. Later werd de Spertijd vervroegd naar 20.00 uur. Wanneer? Dat heb ik in de Gorcumse kranten niet terug kunnen vinden.  

Tippie en Mies

In de Keizerstraat had het gezin Versluijs twee huisdieren: poes Mies en hondje Tippie. Mies was waarschijnlijk meeverhuisd vanaf de Visschersdijk, Tippie moet er later bij gekomen zijn. Tippie en Mies waren allebei dol op mijn moeder en Koos wist dankzij Tippie precies wanneer ze het eten op tafel kon zetten: het hondje hoorde Cor van ver aankomen. Tijdens het eten gingen Tippie en Mies onder haar stoel zitten en als het volgende stukje brood – liefst dik besmeerd met boter – te lang op zich liet wachten, gaven ze haar een tik met hun poot. Geen wonder dat ze zo slank bleef.

Poes Mies kwam al voor de oorlog aan haar einde, toen ze het konijn – dat de familie Versluijs zelf had willen opeten – te pakken had gekregen. Vader Versluijs keelde de kat, maar durfde dat zijn dochter niet te vertellen. En mijn moeder maar zoeken. Ze heeft er veel verdriet van gehad, want ze was erg aan de poes gehecht. Mies was ooit thuis gekomen met een pas geworpen jong in haar bek. Dat leverde ze af om vervolgens het tweede te gaan halen. Maar nadat ze op pad was gegaan voor het derde, kwam ze onverrichter zake terug.

Tippie lustte graag boterhammen, maar naarmate de oorlog vordert, wordt brood steeds schaarser. Bij de gasfabriek kon je huisdieren laten afmaken. Kees Versluijs gaat verschillende keren met Tippie richting gasfabriek én terug. Het valt hem zwaar om zijn hondje daar achter te laten, maar uiteindelijk komt hij toch zonder Tippie thuis.

In de fotoverzameling van Cees jr., de zoon van Frits, kom ik Tippie tegen. Hij speelt met Cees jr. in de achtertuin van Keizerstraat 30. 

Overnachten bij ome Nardus

 Voor dit blog heb ik al heel wat contacten gelegd. Om te beginnen met (soms verre) neven en nichten. En met de nodige instellingen. Maar familieleden van vrienden en vriendinnen zijn natuurlijk ook een ingang voor (aanvullingen op) verhalen en foto's. Zo heb ik - zonder succes - geprobeerd om klassenfoto's van OLS nr.1 te achterhalen bij familieleden van Riek Migchelsen-van Vugt. Ik dacht: daar staan Cor en Riek vast samen op. Misschien kan ik nog eens vragen om een jeugdfoto van Riek: die zullen ze zeker voor me hebben.

De oudste zoon van Clazien Cornelissen, Maarten de Jongh, blijkt nog steeds in Gorcum te wonen en zijn vrouw en hij vinden het prima als ik langs kom. In de fotocollectie van zijn ouders zie ik de 'jassenfoto' van Cor en Clazien terug (zie 'Clazien Cornelissen', september 2011). En een foto van Clazien als typiste bij De Vries Robbé. Zo heeft ook mijn moeder daar gezeten.

Clazien bij De Vries Robbé (foto Maarten de Jongh)


Ik vertel hem over de fietsvakanties van Cor en Clazien. Naar de Veluwe, meestal. Ze spaarden vooraf het geld voor overnachtingen in 'kamphuizen' bij elkaar, maar veel zakgeld bleef er niet over. Konden ze niet ergens gratis overnachten? Clazien bedacht dat ze een oom had op de Veluwe. Ze wist zijn adres niet precies, maar wel dat hij 'bij de muziek' was. Dus sprak ze een jongetje aan: of hij misschien wist waar haar oom woonde. 'Dat zie ik haar wel doen', zei Maarten, 'en dat moet dan ome Nardus geweest zijn, die woonde ergens bij Apeldoorn.' Ome Nardus en zijn vrouw, een kinderloos echtpaar, ontvingen de dames hartelijk. Ze mochten er een paar dagen blijven logeren: missie geslaagd.

Clazien Cornelissen (foto Maarten de Jongh)

Cor Versluijs


Als ik Maarten vertel over het fietstochtje naar de Roestelberg (post 'Even ertussenuit', oktober 2012), blijkt dat de dames misschien niet eens geld nodig hadden voor het veer naar Sleeuwijk. Want Claziens vader (Maartens opa) werkte jarenlang als stoker op de Gorcum V.

De Gorcum V (gevonden op internet)

De sportzaak van Peter de Jongh - de man van Clazien, op wie ik later terugkom - zat op de Langendijk 14. Het gezin Nieuwstad-Versluijs sportte weliswaar niet erg intensief, maar als we sportspullen nodig hadden, werden die altijd daar aangeschaft, weet ik nog. 'Vroeger zat dansschool De Swart boven de winkel', vertelt Maarten. 'Later gingen wij boven de zaak wonen. We sliepen in de balzaal!'

Ridder in precisie

Toen ik klein was, gingen we wel eens op bezoek bij mijn (oud)oom Jan en tante Cornelia. Ze woonden op de Veluwe en hadden een tuin die grensde aan het bos. Het huis hing vol klokken. Om 11 uur ’s ochtends begonnen al die klokken te slaan en sprongen er her en der vogeltjes uit. Ik vond dat als kind fascinerend, maar ben erg blij dat bij ons thuis niemand zo’n hobby heeft.

Voor mij was oom Jan een oud mannetje dat graag prutste met klokken. Wist ik veel. In 1942 was Jan van der Wiele een 48-jarige officier bij de Nederlandse marine, gestationeerd in Soerabaja. Wie weet stonden mijn ooms Gerrit en Frits in hun Indische jaren wel onder zijn bevel. 

Jan van der Wiele had een zus, Johanna, die trouwde met een broer van Cornelia Ran, Laurens. Broer en zus Van der Wiele trouwden dus met zus en broer Ran. Jan Ran, de zoon van ‘oom Laus en tante Jot’, mailt me een foto van Jan als marineofficier. Zijn moeder correspondeerde  intensief met haar broer in Indië.

Dan kom ik een J. van der Wiele tegen in deel III van de boeken van Bosscher over de Nederlandse marine in de Tweede Wereldoorlog. Op pagina 18 staat dat deze Van der Wiele, officier MSD der 1^e klasse, na de oorlog werd onderscheiden voor zijn werk in het kamp. Is dat oom Jan?

Jan Ran mailt me een brief die zijn oom Jan op 26 juni 1947 aan zijn moeder schreef, toen hij op 6 juni was onderscheiden als ‘officier in de orde van Oranje Nassau met de zwaarden’. Dit omdat hij tijdens de oorlog het risico had genomen ‘verboden gereedschap in bezit te houden, daarmede meer dan twaalfhonderd brillen van zijn lotgenoten te herstellen, alsmede een volkomen bruikbare bloeddrukmeter te vervaardigen.’ Ook onderhield en repareerde hij chirurgische instrumenten. 

Jan schrijft dat hij wel denkt ‘dat velen van de collega’s zullen opkijken, als zij hooren waarom ik deze onderscheiding gekregen heb’. En zij niet alleen. Ook ik kijk nu met een heel andere bril naar die knutselende oudoom uit Nunspeet.